اهل سنت به دلیل نپذیرفتن امامت و خلافت منصوص، با هدف ایجاد اعتماد و اطمینان به واسطه های انتقال معارف و احکام اسلامی از رسول خدا(ص) به نسل های بعدی، با استناد به شماری از آیات و روایات، نظریه عدالت همه صحابه را مطرح کرده اند. در این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی به نقادی این نظریه پرداخته، به این پرسش پاسخ داده ایم که آیا آیات مرتبط با ایمان صحابه با نظریه ی عدالت صحابه سازگار است؟ در این مقاله با توجه به آیات مرتبط با نظریه عدالت صحابه، مباحثی مانند سبقت در ایمان، پایداری بر ایمان، پیمان بر ایمان، درجات ایمان، اظهار دروغین ایمان، ضعف در ایمان و انصراف از ایمان بررسی شده اند. نتیجه اینکه پایه نظریه عدالت صحابه مستحکم نیست و صحابه همانند دیگر افراد امت اسلامی به اقتضای خلقت انسانی و شهوات نفسانی در معرض ارتکاب برخی گناهان کبیره بوده اند و بلکه برخی مرتکب آنها نیز شده اند.

عدالت صحابه یکی از اعتقادات غالب اهل تسنن است که شماری از مفسرانِ ایشان برای اثبات آن به تعدادی از آیات قرآن کریم استناد کرده اند. یکی از این آیات آیۀ 100 سورۀ توبه است که سبقت گیرندگان از مهاجرین و انصار را مشمول رضای الهی معرفی می کند. فخررازی از مفسران بزرگ اهل تسنن در تفسیر این آیه بحث عدالت صحابه و از آن جمله ابوبکر را پیش کشیده است. در پژوهش حاضر، این دیدگاه با ارجاع به تاریخ صدر اسلام مورد بررسی و نقد قرار می گیرد. در این باره به چنین وقایعی استشهاد شده است: ابلاغ آیات ابتدایی سورۀ برائت، تخلف از سپاه اسامه و ایراد خطبۀ شقشقیه توسط امام علی%، و بالاخره سخنان شخص ابوبکر. اما موضوع اتکای مفسران اهل تسنن، به ویژه فخررازی، بر آیۀ یادشده برای اثبات عدالت صحابه بررسی و نقد می شود. در این باره به چنین دلایلی استناد شده است: اصطلاح متشرعه بودن «صحابی»، عدم شمول آیه دربارۀ همۀ صحابه، اختلاف علمای اهل تسنن در مقصود آیه از سابقین اولیه و تابعین و نیز در برداشت عدالت صحابه از آیه، و بالاخره سوءبرداشت از مفهوم سابقین و مخالفت این برداشت با آیات قرآن و سیرۀ نبوی و سیاق آیات و مسلمات تاریخی.

چکیدهاعتقاد به عدالت عامه صحابه پیامبراکرم(ص) وجه غالب عقیده اهلسنت است. در منابع اهل سنت برای اثبات عدالت عامه از دلیل اجماع و دلایل نقلی استفاده شده است. پژوهش حاضر با بهره گیری از علم منطق و صناعت مغالطه، به ارزیابی گزاره «همه صحابه عادل هستند» و ادله اثبات آن پرداخته است. در بررسی های انجام شده، چند مغالطه از جمله: پیروی کورکورانه از مرجع، تعمیم شتابزده، مغالطه بار ارزشی کلمات، مغالطه کنه و وجه و. . . قابل دستیابی بوده است. برای مثال، اهلسنت نظریه عدالت عامه را با تکیه بر رای اجماع که به عنوان مرجع معتمد نیز هست، پذیرفته اند؛ و این در حالی است که پژوهش حاضر، «دلیل اجماع» را دربردارنده مغالطه «پیروی کورکورانه از مرجع» دانسته است. این بدان معناست که تاثیر و نفوذ «مرجع» باعث شده تا مستندات تاریخی اجتماعی بی اهمیت انگاشته شود و عدالت عامه صحابه تایید شود. در نهایت با برخی ادله اثباتی، همچنین رد و ابطال گزاره «همه صحابه عادل هستند»، عدالت عامه ضعیف و بی اعتبار تلقی شده است.

از مباحث در خور توجه در محافل کلامی دو فرقه اسلامی بزرگ شیعه و سنی عدالت صحابه و مرجعیت علمی آنها است. اهلیت برای تفسیر کتاب و سنت در بازخوانی حوادث صدر اسلام، نقش تعیین کننده دارد و با تنقیح مباحث، بسیاری از معضلات جهان اسلام حل شدنی است. دو رویکرد متفاوت به منزلت صحابه و همراهان پیامبرa در بین شیعه و اهل سنت وجود دارد. رهیافت یکی مبتنی بر عملکرد آنها به اقتضای منطق عمل و با سنجش معیارهای مطرح در متون و نصوص دینی است. رویکرد دیگر مبتنی بر نگاه تصویبی و مطلق گرایانه است. اغلب اهل سنت جمیع صحابه را عادل و قدح آنان را جفا می دانند. به صورت طبیعی در نگاه اهل سنت آنان جایگاه مرجعیت علمی خاصی دارند، اما در نگاه شیعه، صحابه اهل بیت با ویژگی عصمت دارای مرجعیت نهایی هستند و در امور دیگر با سنجش عملکرد صحابه با کتاب و سنت نبوی و سیره پیشوایان معصوم و منطق ارزیابی می شوند. در جستار پیش رو با نگاه تطبیقی و مستند به کتب روایی، کلامی، تفسیری و تاریخی، این دو نگاه بررسی می شود.

مسئله جایگاه و عدالت صحابه از مهم ترین بحث های اعتقادی میان اهل سنت و شیعیان است. زرقاوی، از رهبران سلفیه جهادی، به تبعیت از عموم اهل سنت با توسعه در شمول صحابی و برداشت های سطحی و تفسیر به رأی از ظاهر برخی آیات قرآن و احادیث نبی اکرم (ص)، به اثبات عدالت صحابه بر اساس کتاب و سنت معتقد می شود. اما به دنبال یافتن دستاویزی برای تکفیر شیعه، چنین استدلال می کند که عدالت صحابه به نص آیات الاهی و روایات نبوی ثابت است. بنابراین، انکار عدالت صحابه، مستلزم انکار کتاب و سنت و در نتیجه خروج از دین است و شیعیان را با اتهام این انکار تکفیر کرده، به جهاد با آنان حکم می کند. بررسی آیات و روایات، نه تنها ادعای اثبات عدالت صحابه را رد می کند، بلکه نصوص شرعی در جرح صحابه بسیار است. از سوی دیگر، با فرض پذیرش دلالت آیات و روایات بر عدالت صحابه، انکار عدالت صحابه موجب خروج از دین و مجوز تکفیر نیست، زیرا موانع تکفیر نظیر ضروری بودن موضوع انکارشده، وجود یقین، قابلیت تأویل و جهل در نظر گرفته نشده است. بنابراین، تکفیر شیعه در صورتی جایز است که انکار عدالت صحابه مستلزم انکار عامدانه و آگاهانه کتاب و سنت باشد و به نقض شهادتین یا ضروریات دین منجر شود و خروج از دین تلقی گردد.

لطفا برای مشاهده متن چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

عدالت صحابه یکی از مسائل اختلافی بین شیعه و سنی است. در این مقاله، ابتدا، صحابه معرفی شده و ستس دیدگاه اهل سنت و شیعه درباره عدالت آنها مورد بررسی قرار گرفته و سعی شده تا قاعده ای برای تشخیص صحابه از سوی هر دو دیدگاه ارائه شود و حب و بغض علی (ع) به عنوان قاعده ای برای تشخیص عدالت صحابه مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

علم اسباب نزول یعنی شناخت موقعیت زمانی، مکانی، فردی، اجتماعی، اعتقادی و دیگر زمینه هایی که نزول آیه یا بخشی از یک سوره را سبب شده است.بیشتر قرآن پژوهان و مفسران معتقدند تنها راه دستیابی به این علم، نقل و روایت است. بسیاری از دانشمندان اهل سنت گفتار صحابه درباره سبب نزول را در حکم حدیث مسند دانسته و دلایلی ذکر کرده اند.در این نوشتار، ضمن بازگویی و بررسی آرای دانشمندان علوم اسلامی درباره صحابه و روایات اسباب نزول تلاش کرده ایم به شکلی تحلیلی، مجموعه روایات صحابه را از اسباب نزول بررسی نماییم. مرویات صحابه درباره سبب نزول، به منزله شهادت از دانسته هایی است که به دلیل حضور در حال و هوای زمان نزول به دست آورده اند، از باب گزارش و اخبار از رویدادها و وقایع هم زمان با نزول آیات، یا تطبیق بعضی حوادث با آیات حجیت دارند و بحث درباره حجیت یا عدم حجیت خبر واحد درباره این گونه اخبار از جمله مستند به سیره عقلاست.

این گفتار در باب جایگاه صحابه پیامبر (ص) در تبیین قرآن و حجیت اقوال آنان در این زمینه است. نگارنده حجیت مطلق سخنان صحابه را رد می کند و در این مورد، از آثار دانشمندان اهل تسنن، سند می آورد. وی با اشاره به اختلافات صحابه با یکدیگر، عدالت مطلق آنان را نمی پذیرد و بیان می کند که آنها خود درباره خویشتن چنین نظری نداشته اند.سخنان طه حسین، احمد امین، ناصرالدین البانی، از دانشمندان معاصر اهل تسنن، و علا مه سید محمدحسین طباطبایی از دانشمندان معاصر امامی، پایان بخش این گفتار است. این گفتار در نقد دیدگاه های آیت اله شیخ محمدهادی معرفت در باب حجیت آرا و اقوال تفسیری صحابه نوشته شده است.

از اختلافات اساسی مکتب اهل بیت و مکتب سقیفه، کیفیت مواجهه با تاریخ صدر اسلام و عملکرد صحابه و وقایع آن دوران است. شیعیان معتقد به ضرورت بررسی منصفانه وقایع آن دوران، متناسب با مستندات نقلی بوده و اصحابی را که از ایمان استوار و فرمانبرداری نسبت به ولی کسانی را که از این ویژگی، قرآن و پیامبر برخوردار بودند شایسته احترام میدانند با سایر افراد برابر ندانسته و به نقد، برخوردار نبوده و دچار لغزش و حتی مرتکب جرائمی شدند و حتی مخالفت با آنها میپردازند. در مقابل، اهل سنت به نظریه عدالت کامل صحابه باور داشته و انتقاد ازعملکرد آنان را برنمیتابند. در همین راستا به ابداع قاعدهای کلامی پرداخته و به موجب آن، سکوت در برابر مشاجرات صحابه را واجب و ضروری دانستند. سوال این است که تحلیلی و با استناد به، آیا این قاعده با قرآن و سنت منطبق است؟ این مقاله با روش توصیفی منابع معتبر، قاعده مزبور را مورد بررسی قرار داده و نادرستی آن را به اثبات میرساند.